Shpluhurosen poezitë e rinisë, vargjet e sirtarit të Robert Shvarc

“Vargje të pluhurosura” janë rreth 110 poezi, shkruar kryesisht në vitet ’50-’60 e që shumë pak syresh kanë parë dritën e botimit. Është folur edhe më parë për Shvarcin poet, janë botuar edhe pak poezi të tij, që datojnë fillimvitet ’90, si “Tingëllim për Shkodrën”, “Ma vranë Sarajevën”, apo “Vargje lamtumire për një shok rinie”, por këtë herë “Vargjet e pluhurosura” tregojnë se Shvarc nuk ishte një poet i rastësishëm. Janë poezi kushtuar dashurisë, ëndrrave, mikut, qytetit, Shkodrës, idealeve, trishtimit, mallit… Ai vetë i quan “vargje sirtari”, që në të vërtetë janë dëshmitë e një pene të rëndësishme në letrat shqipe. Por që vetë shkrimtari vendosi t’i mbyllë në sirtar, pasi e kuptoi se duhet të hiqte dorë nga idealet. Sepse në komunizëm, idealet shkonin veç në një kahje, atë të diktaturës. Ja si shkruan në një prej poezive të tij, Shvarc “Lamtumirë ideale, lamtumirë,/ ç’po më zbeheni si yjet ndër agime,/ ç’po ma lini n’errësirë veten time,/ në errësirë të një jete pis të nxirë”. Dhe vendosi të merret me përkthimin e të mëdhenjve të letërsisë botërore, çka nuk qe edhe aq e thjeshtë sa e pandehte. Heshtja nuk shihej me sy të mirë.

I lindur në Sarajevë, por i rritur në Shkodër, Shvarci e dashuroi dialektin shkodran, aq sa poezitë e tij i ka shkruar më së shumti në këtë dialekt. Gjithashtu, i ka shkruar disa poezi këtij qyteti. Teksa kalon nga njëra poezi në tjetrën, çuditshëm të mbulon një tis trishtimi. Nëpër vargje ndien pak fatalitet prej “brezi të humbur”, një prej përfaqësuesve më të mëdhenj të të cilëve do ta përkthente më vonë. Poeti nuk është qaraman, përkundrazi herë-herë rebelohet, por ndoshta ai e ndiente se idealizmi i tij shumë shpejt do të vritej.

Në duart e një miku

Për botimin e këtij libri poezish u kujdes përkthyesi dhe shkrimtari Amik Kasoruho, i cili i ka redaktuar ato me kujdesin dhe dashurinë e një miku të hershëm. Dikur Shvarc i ka dedikuar edhe një poezi miqësisë së tyre.

“Gjithmonë bisedoj me Robertin si kam bërë kah mot, duke shfletuar letra tashmë të zverdhura që i kemi pas shkruar njëri–tjetrit, poezi të tij të hedhura netëve pa gjumë të rinisë së tij të trazuar, fotografi të shumë viteve më parë. Nëpërmjet tyre më flet shoku im i adoleshencës, mbushur me ëndrra të pafajme (ne kishim vetëm ëndrra, asgjë tjetër! – do të shkruante në vjershën “Vargje lamtumire për një shok rinie”, botuar në gazetën “Drita”, në maj 1991), miku i ngushtë në tërë hallet e gëzimet e mia, ai që më bënte të krenohesha që isha shok me të. Dhe ndërsa bëj kështu, e lë atë të flasë. Unë dëgjoj dhe kujtoj”, shkruan Kasoruho në pasthënien e librit, i cili ka jo pak për të treguar për Shvarcin. Në ditët më të zeza në jetën e një njeriu, çka nuk ka të paguar është mbështetja e një miku.

I tillë kishte qenë Shvarc për Amik Kasoruhon dhe ky i fundit, nuk mundet që në çdo varg të shkruar nga ai, të lexojë diçka nga vetja, nga jeta e tij, nga shpirti i mikut. “Lexoj në vjershën “Dikujt” të shkruar në vitin 1950, dy vargjet e para: Në agimin pa ndriçim të jetës tënde – u mundove t’i afrohesh të vërtetës. Dhe m’u kujtuan vitet e burgut, rinia ime e dënuar, njerëzit që druheshin të më aviteshin pas lirimit, dyert e mbyllura. Pa mu kujtua se qe pikërisht Roberti ai që më mori në shtëpinë e tij – duke rrezikuar shumë – dhe më strehoi dhe më fali qetësinë që të jep një çati mbi krye, një shok aty pranë. Shumëkush asokohe u mundua t’i afrohej të vërtetës. Ata që nuk përcëlluan krahët në këtë përpjekje, që i përngjet pak edhe guximit të fluturës që i vjen rreth flakës së qiriut, u ndrynë në një heshtje të imponuar dhe sfilitëse, e cila e shtynte Shvarcin të klithte “të rrosh e prapë të jesh i vdekur fare, – të ndjesh e ndjenjën ta varrosësh thellë” (vjersha “Unë” -1956)”, vijon ai, duke shtuar se çka e karakterizonte atë më së shumti, veç gjenisë si përkthyes dhe talentit të poetit, ishte dashuria për njerëzit. Këtë dashuri që ai e shprehte në vargjet:

“Gjithmonë i kam dashur lotët

Por në sytë e mij

Të tjerëve ua kam fshirë!”

…ja se cili ishte ai, Robert Shvarc

 

Robert Shvarc: Na vranë idealizmin…

“Janë vargje sirtari, të shkundura nga pluhuri i shumë e shumë viteve. Vargje thuajse të harruara, të ndrydhura, të frikësuara e, pse jo, edhe të ndjekura – sepse totalitarizmi edhe meditimet krejt personale e krejt pa të keq i quante “ideologji borgjeze me helm të sheqerosur kundër diktaturës së proletariatit”. Ekziston një thënie e një të mençuri: Ai që s’është idealist në moshën njëzetvjeçare, s’është njeri; ai që mbetet idealist edhe pasi i kalon të dyzetat, është idiot”. Idealizmi i brezit tim – me përjashtim të konformistëve të ndërgjegjshëm – mori fund në vitet ’60, kur u bindëm se në Shqipërinë “socialiste” s’ishte aspak puna për të mbrojtur një ideal të madh njerëzor, por vetëm e vetëm për të ruajtur një fron sundimtari…

Kam shkruar edhe unë, prozë e poezi, deri në fund të viteve ’50. Por pastaj vendosa të hesht, të hesht në mënyrën time: penën e vura në shërbim të penave të fuqishme të letërsisë botërore. Pa këtë ekuilibër që arrita të fitoj për vete, do të kisha marrë fund për së gjalli. Por edhe kjo punë ishte një punë me zarar, sepse diktatura nuk kënaqej vetëm të heshtje ndaj saj, por dëshironte edhe të flisje për të.

Brezat e rinj le të më falin, nëse vargjet e mia të dikurshme ndoshta s’do t’i ngrohin sa ç’duhet – fundja janë vargje të pluhurosura dhe tani jemi në fund të shekullit XX. Por për diçka duhet të jenë të sigurt: në çdo gjë që kam shkruar ose rikrijuar, kam menduar gjithmonë për rininë dhe për atë do të mendoj përsëri, deri sa të kem jetë”.

 

EPITAF

 

gjithnjë i desha lotet,

por vetëm të miat:

të tjerëve ua kam tharë…

 

Dhe kështu rodhën motet

 

NE UDHEKRYQ

 

Në udhëkryq rri e mejtoj

Në vlen të rroj, në vlen të vdes:

fort e nemitur është nata,

fort mall të lig ajo më ndes…

 

Në udhëkryq të jetës sime

Shpërndan tingllime dhemshurisht

Rini e vojtur që s’u rojt,

që po vetvritet mizorisht …

 

***

 

E dua dhimbjen time … Po: e dua!

Ajo më lindi – nënë unë e kam.

Por kur shoh lot të ndrijë ndër sytë e tua

ti nuk e di se sa fatkeq që jam!

 

Ti nuk e di o shpirti im i dytë

si brenga zbret në zemrën e cfilitur,

kur ti i ngre drejt meje te dy sytë

ku ndrit e trishtë shpresa e venitur!

 

“Nuk mundem më!” – Tingllimi i fjalës sate

rrëqethi trupin tim, edhe më kot

ngushllim të dhash në terr të kësaj nate

ndër sytë e tu unë puthnja veçse lot …

 

Tiranë 16 Shtator 1957

 

***

 

… të flas, të flas me et’ për shpagë

Ndër ethet zjarr të kësaj nate.

Oh, dije mirë këtë plagë

Ma mbyll veç plagë e zemrës sate.

 

Maj 1955

 

LULET E MUNDIMIT

 

(Sonet)

 

Si nuk po vyshken lulet e mundimit,

si s’po mbaron kjo natë e brengës sonë

o mike e dhëmshur, vallë gjithëmonë

do jemi fli e lotit, e trishtimit?

 

Atje ku ankthi vret me pa mëshirë,

atje ku shpresa zhduket sa po vjen

e pikëllimi zemrën nis e bren,

ne endemi të dy – me sy të ngrirë,

 

e këta sy vështrojnë rreth e rreth,

por vesa s’ndrin e ëmbël përmbi gjeth

e paqja shpirtin krejt e ka harruar …

 

Kudo veç pluhur, ndot e fat i zi,

urrejtje e ftohtë, çpagim edhe zili

e lot krenar që fshehur rrjedh helmuar. .

 

Syt’ e tu, e dashtun,

janë të përlotun…

 

KA KOHË QË YJET S’ULEN PËRMBI TOKË…

 

Ka kohë që yjet s’ulen përmbi tokë,

ka kohë që njerëzit s’rrijnë me krye përpjetë

tue pritë me u ra ndër dhambë kafshat’e shkretë –

dhe vjershat janë lirue: pesë groshë një okë…

 

Me duer ndër xhepa poetët trokë

shetisin rrugve t’errta, krejt të qetë;

askush s’i nget, askush s’po don me i pyetë

ç’ka kanë në zemër e ç’ka kanë në kokë…

 

Urdhno, zotni, pak dritë n’mos daç errsinë!

Pesë groshë një okë . – Nji andërr e tanë rinije!

 

Tridhet vjet – e tridhet okë dashnije!

 

Urdhno, zotni, nji kangë për njerëzinë!

Pesë grosh nji okë – nji jetë e tanë dlirsije!

Tridhet vjet – e tridhet okë marrije!…

 

***

 

Syt’ e tu, e dashtun, janë të përlotun

Sytë e tu, e dashtun më hapin një botë të tanë

Që e kam andrruem, por nuk e paskam njoftun,

Syt’ e tu, e dashtun që tash i kam aq pranë …

 

Në shregull shpresash të marra jam kotun,

Maleve të nalta, që puthen me qiejt, jam ngjitë

Dhe greminave të thella, ku lëvrijnë

kaçamijt’ e krimbat kam rrëshqitë

Dhe kam vra, sepse kam dashunue

Dashuninë që s’ishte dashuni

Dhe kam pëmbysë me hov të çmendun

Kështjella fantazish që kisha ngrefun

Në trunin tem të smuet e n’zemrën teme t’lodhun

Për me gjetë ndër mija sy

dy sy, e dashtun, si tuejat, të përlotun …

 

 

FALME

 

Oh, falmë, falmë mikja ime

në ta lëndova përsëri

at’ plagë që s’don më ngushëllime,

që don të mbetet si jetime,

krenare pa njeri!

 

Oh, falmë, falmë pse kërkoj

prej teje unë dashurinë

e dhëmshurisht pse të qortoj

në çastet-vrer, kur shpesh harroj

se ty ta vranë rininë …

 

Esht’malli im gjithë pikëllim

që djeg e bren aq pushtetplot

e kur s’e gjen ate flijim

që e njeh aq fort në shpirtin tim,

i mbeten veçse lot!

 

Esht’ zemra ime q’u mësua

çdo rrahje t’sajën ta durojë,

që kurrë s’i tha njeri “të dua!”

që u ndez përherë dhe u shua…

pse di të dashurojë.

 

E pra më fal e dashur ti,

tani t’kuptoj unë ty më mirë:

çdo ças dhe unë po ndiej mërzi

e shpesh s’kam mall, s’kam dashuri,

s’kam gaz, s’kam më dëshirë!

 

Oh falmë, falmë mikja ime,

s’do t’i lëndojmë ne kurrsesi

k’to plagë që s’duan ngushëllime,

që duan t’mbeten veç jetime

ashtu si unë, ashtu si ti …

 

1957

 

UNË S’MBAJ SHPRESË

 

E ç’të shpresoj tani për ritakime?

Ato po mbeten gonxhe që nuk çelin!

Parajsë dhe skëterrë në zemrën time,

rënkime dhe shpresa që më dhelin!

 

Gjithnjë tek un’ jetoka një dëshirë:

t’i falem pastërtisë së panjohur,

asaj që është m’e lartë dhe m’e mirë,

asaj që deri tani nuk më ka ngrohur.

 

Këtë e quaj unë shenjtërim –

dhe e ndiej për Ty, o mike e shpirtit tim!

 

Por ja që mbetem prapë i vetmuar

dhe koha shkon, asgjë nuk më dhuron.

E gjith’ ajo, që n’heshtje kam varguar,

më lumturon e prapë më trishton…

 

E malli prapë më shtyn nëpër shtegtime,

ku unë dalngadalë vras veten time.

Dhe po humbas, por nuk më vjen çudi,

se jeta më llastoi e përkëdheli:

më fali zjarr, kurorë dhe lavdi,

por dhe më shpesh më tundi nga themeli –

………………………………………….

 

 

TINGËLLIMET E PLAGUEME

 

Po flen qyteti, vlla, dremit qyteti…

Nuk ka as dritë, as hapat nuk kërcasin,

veç val’t e qeta, ku andrrat i tret deti…

Sa vjet kaluen, vlla, qëkurse mbeti

 

nji zemër kndej plague – e nji coptue

përmbas prangoresh, n’rininë e saj shitue,

me dhimbë krenare, që asnji kangë poeti

ndër tela t’lyrës s’mundet m’e u naltue…

 

Po flen qyteti, vlla… Në breg ku rrimë

e lehtë përpëlitet vala-virgjineshë,

e don me folë, e don me na tregue

 

si netët shkojnë, e andrrat veç nji grimë

na puthin n’ballë, e ikin tue u qeshë…

 

– 2 –

 

O ti, dashnija e eme e andrrueme

ke mbetun veç e gjallë në lotin tonë,

ke mbetun si dëshira e plagueme

ndrydhë n’nji varrë të vjetër që më dhemb…

 

Kush je, ku je, kur vjen e kur po shkon –

pse shkon si vjen, e prap ti mue më len

n’nji terr të zi, ku drita nuk agon,

n’nji vuejtje prore, që vuejtje t’tjera m’bjen.

 

A thue kanë me kalue dhe shumë agime

tue t’thirrë ndër andrrat, vash’e mallit tem,

me shpresa që veniten si gjetht në vjeshtë?…

 

A thue gjithmonë e trishtë kanga ime,

Si kanga e bylbyl-qytetit n’gem

ka me tingllue n’kte shekull kaq të thjeshtë?!…

 

-3 –

 

Mos pyet pse syt’e mi janë të trishtuem

n’pranver’n e bardhë të vjeteve të mia,

ata nuk dijnë t’shpërthejnë ndër mij shkëndia,

ata nuk dijnë si brof nji shpirt i gzuem…

 

Mos pyet pse hapat e mij i drejtoj

kah krah’t e butë, përkdhelës të vetmisë –

Ç’më duhet mue njaj gazi i rinisë

Kur gazi s’asht çka unë i trishtë andrroj?

 

Kush gjen çka zemra i lypë në këte shekull

ku vlerë nuk kanë as lotët, as betimet,

ku jeta lot me ty porsi n’nji shrregull

 

e gazi lind atje ku janë idhnimet?!

Mos kqyr pra, e dashtun, ti ndër syt’ e mia

unë s’mund t’dhuroj atë çka lypë rinia.